Bệnh đốm pebrine ở tằm: Nguyên nhân và cách phòng

Pebrine: bệnh "âm thầm" mà dân nghề tằm sợ nhất

Trong các bệnh của tằm, đốm pebrine được ví như "ung thư" của nghề nuôi tằm vì tính lây qua lớp trứng. Một con tằm cái nhiễm bệnh có thể truyền vi bào tử vào trứng, thế hệ con mang sẵn mầm bệnh từ ngày ấp. Vi bào tử không hoạt động mạnh lúc đầu nhưng phá hoại dần, khiến cả đàn tằm suy yếu, kén kém chất lượng.

Điều nguy hiểm là pebrine không phải lúc nào cũng biểu hiện nhanh. Tằm nhỏ tuổi có thể trông bình thường, đến tuổi lớn mới chậm lớn, đốm xuất hiện. Nhiều hộ nuôi lâu năm bị thiệt hại âm thầm trong nhiều vụ mà không biết gốc bệnh ở đâu. Nhận biết sớm và kiểm soát từ nguồn trứng giống là điều quan trọng nhất.

Vi bào tử Nosema bombycis là gì và phá hoại tằm ra sao

Nosema bombycis là một loại vi bào tử (microsporidia) cực nhỏ, chỉ thấy dưới kính hiển vi. Khi trứng hoặc tằm nuốt phải bào tử, chúng xâm nhập tế bào ruột, tuyến tơ và nhiều cơ quan khác, sinh sản bên trong và hủy hoại dần. Bào tử này rất bền bỉ, tồn tại lâu trong môi trường, dụng cụ, sàn nhà nên rất khó tiêu diệt nếu không vệ sinh triệt để.

Có hai con đường lây chính. Một là truyền dọc: qua trứng từ tằm mẹ sang tằm con. Hai là truyền ngang: qua lá dâu dính bào tử, dụng cụ, tay người, phân tằm bệnh. Bào tử chui vào ruột, xuyên qua thành ruột vào máu rồi lan khắp cơ thể. Khi tằm bệnh chết, bào tử lại phát tán ra môi trường, tiếp tục vòng lây.

Dấu hiệu nhận biết tằm bị đốm pebrine

Pebrine biểu hiện đặc trưng nhất qua các đốm đen trên da, nhưng cần quan sát kỹ để phân biệt với các bệnh nấm khác. Dưới đây là những dấu hiệu bạn nên nhận ra sớm.

1. Tằm chậm lớn, không đều

Tằm nhiễm pebrine thường phát triển chậm hơn so với tằm khỏe cùng lứa, lột xác chậm, kích thước nhỏ hơn. Khi cả đàn không đồng đều, cần đặc biệt lưu ý.

2. Đốm đen nhỏ trên da

Xuất hiện các chấm, đốm đen nhỏ nằm rải rác trên bề mặt da tằm. Đây là dấu hiệu điển hình của pebrine, dù đôi khi khó nhìn nếu đốm nhỏ và thưa.

3. Con bệnh chết rải rác, kén nhỏ

Tằm chết không đồng loạt mà rải rác từng con. Kén thu về nhỏ, chất lượng tơ kém, tỷ lệ bỏ kén cao. Đây là dấu hiệu gợi ý bệnh nguồn gốc từ trứng hơn là do môi trường.

4. Xác tằm nhiễm bào tử

Khi soi mẫu xác hoặc ruột tằm dưới kính hiển vi sẽ thấy bào tử hình bầu dục đặc trưng của Nosema bombycis. Đây là cách xác định chắc chắn nhất.

Nguồn bệnh chính: trứng giống không sạch

Điểm mấu chốt nhất của pebrine nằm ở khâu giống. Nếu trứng tằm từ trại giống nhiễm bệnh, cả lứa tằm sẽ mang sẵn mầm bệnh. Ở những vùng nghề tằm phát triển, việc xét nghiệm trứng tằm để loại bỏ trứng nhiễm Nosema là quy trình bắt buộc của cơ sở giống. Vì vậy, chọn trứng giống có nguồn gốc rõ ràng, từ trại giống uy tín là bước đầu tiên và quan trọng nhất để phòng pebrine.

Tằm giống nhập từ trạm giống hoặc trại có chứng nhận sạch bệnh, có kết quả kiểm tra pebrine sẽ giảm rủi ro rất lớn. Ngược lại, tự lấy giống, giữ trứng từ vụ trước hoặc mua trứng trôi nổi giá rẻ là rủi ro rất cao. Đừng tiếc chi phí nhỏ cho trứng giống sạch vì hậu quả một lứa pebrine có thể gấp nhiều lần số tiền tiết kiệm đó.

Hướng dẫn xử lý khẩn cấp khi phát hiện pebrine

Khi nghi ngờ hoặc xác nhận tằm bị đốm pebrine, cần xử lý nhanh, dứt khoát để ngăn lây lan sang đàn tằm khác và để lại mầm bệnh cho vụ sau.

Bước 1: Cách ly ngay nong tằm bệnh

Tách ngay nong tằm nghi nhiễm ra khu riêng, cách xa nong khỏe và khu trứng giống. Không để người, dụng cụ, lá dâu qua lại giữa khu bệnh và khu khỏe.

Bước 2: Tiêu hủy tằm và trứng nhiễm

Tiêu hủy đúng cách tằm bệnh, phân, lá thừa và trứng nghi nhiễm bằng cách đốt hoặc chôn sâu có vôi bột, đúng quy định. Không vứt ra môi trường vì bào tử tồn tại lâu.

Bước 3: Khử trùng toàn bộ trại

Vệ sinh, khử trùng kỹ toàn bộ nhà tằm, nong, né, dụng cụ bằng hóa chất khử trùng hoặc formol theo nồng độ khuyến nghị. Bào tử Nosema bền, cần khử trùng triệt để, làm nhiều lần để tiêu diệt.

Bước 4: Không tái sử dụng trứng vụ cũ

Không dùng lại trứng từ chính trại nếu nghi nhiễm. Chỉ thả tằm lại sau khi trại đã xử lý sạch và có nguồn trứng giống sạch bệnh mới.

Phòng bệnh đốm pebrine từ gốc cho trại tằm

Vì pebrine khó trị, chiến lược phòng bệnh phải thực hiện đồng bộ, bao gồm nhiều khâu. Thứ nhất, chọn trứng giống sạch bệnh từ nguồn uy tín. Thứ hai, giữ vệ sinh triệt để nhà tằm, dụng cụ trước và trong vụ nuôi, rắc vôi bột, khử trùng định kỳ. Thứ ba, kiểm soát môi trường ổn định giúp tằm khỏe, tăng sức đề kháng tự nhiên.

Đồng thời, quản lý nguồn lá dâu sạch, không cho tằm ăn lá rơi xuống đất, lá dính phân hoặc nghi nhiễm bẩn. Hạn chế người lạ ra vào trại, đặc biệt khu vực tằm nhỏ. Khi xử lý tằm, dụng cụ của từng nong phải riêng để tránh lây chéo. Phòng bệnh pebrine không có thuốc tiên, chỉ có quy trình nghiêm túc mới hiệu quả.

Case study: Di Linh xử lý dứt điểm pebrine trong trại

Trở lại câu chuyện chú Sơn. Sau khi xác định tằm bị pebrine từ trứng, chú quyết định xử lý dứt điểm thay vì "nuôi vớt vát". Chú tiêu hủy lứa tằm đang bệnh, vứt bỏ số trứng nghi nhiễm, sau đó vệ sinh khử trùng toàn bộ trại bằng formol đúng nồng độ, rắc vôi kỹ từng góc nong. Chú chuyển sang mua trứng giống từ cơ sở có xét nghiệm pebrine thay vì giữ giống tự nhiên.

Những vụ sau, đàn tằm của chú khỏe hẳn, lớn đều, tằm ít chết, kén to và đều, chất lượng tơ tốt. Chú chia sẻ bài học xương máu: "Đừng tiếc một vụ bỏ đi mà để bệnh theo chân ngàn vụ". Việc cắt đứt nguồn bệnh từ trứng giống kết hợp vệ sinh triệt để chính là cách thoát nghèo bệnh lâu dài.

Kết luận

Bệnh đốm pebrine do vi bào tử gây ra và không có thuốc chữa, nên phòng là chính. Bà con hãy dùng trứng giống sạch bệnh, vệ sinh khử trùng triệt để và loại bỏ sớm con nhiễm để bảo vệ cả trại tằm.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết liên quan

• Cách phân biệt các loại bệnh tằmPhân biệt pebrine với bệnh nấm, virus, vi khuẩn.
• Vệ sinh, khử trùng nhà tằmQuy trình khử trùng ngăn bào tử pebrine.
• Tiêu hủy tằm bệnh đúng cáchXử lý an toàn tằm nhiễm pebrine.
• Phòng bệnh cho tằm trước mỗi vụ nuôiChuẩn bị trại sạch trước khi thả tằm.
• Dấu hiệu nhận biết tằm bệnh sớmCẩm nang quan sát tằm hằng ngày.