Bệnh Flacherie ở tằm — Dấu hiệu nhận biết và cách phòng tránh

Flacherie là gì và vì sao nó nguy hiểm?

Flacherie là nhóm bệnh do virus thuộc họ Iflaviridae (chủ yếu là virus BmIFV — Bombyx mori infectious flacherie virus) gây ra, kết hợp với vi khuẩn cơ hội. Khác với bệnh vàng nhiễm thể, Flacherie không làm tằm hóa nhộng sớm thành mủ vàng mà khiến con vật mềm nhũn, tiết dịch và chết. Bệnh thường xuất hiện ở tằm tuổi 2 trở lên, nặng nhất ở tuổi 4-5 khi tằm ăn nhiều và stress.

Sự nguy hiểm của Flacherie nằm ở tốc độ lây lan. Virus tồn tại trong phân, dịch nôn và xác tằm chết, bám trên khay, chân tay người thao tác và lá dâu. Chỉ cần một ổ bệnh nhỏ, qua đường ruột tằm ăn phải lá nhiễm, virus nhân lên cực nhanh trong tế bào ruột, phá hủy biểu mô ruột khiến tằm mất khả năng tiêu hóa rồi chết. Nhiều trại ở Đạ Tẻh, Di Linh từng mất trắng 50% lứa tằm chỉ vì chủ quan ở giai đoạn này.

Dấu hiệu nhận biết bệnh Flacherie qua từng giai đoạn

1. Giai đoạn sớm — khó thấy nhưng có thể bắt trước được

Ở giai đoạn đầu, tằm ăn chậm rõ rệt, nằm tách biệt khỏi đám, ít di chuyển. Bắt tằm lên thấy bụng hơi phình, lớp da hơi mất độ bóng. Đây là lúc virus đang phá hủy ruột nhưng chưa đủ mạnh để tằm chết. Đếm kỹ số tằm ăn kém mỗi khay là cách phát hiện sớm nhất.

2. Giai đoạn nôn dịch vàng — cảnh báo rõ ràng nhất

Tằm ọc ra dịch màu vàng hoặc vàng nâu từ miệng, dịch dính dính trôi xuống lá và khay. Đây là hỗn hợp nước ruột và dịch tiêu hóa khi biểu mô ruột bị phá hủy. Nếu thấy dịch vàng trên mặt lá, hầu như chắc chắn trại đã có Flacherie.

3. Giai đoạn mềm nhũn và chết

Tằm mất nước dữ dội, cơ thể mềm nhũn, nhũn ra, da bợt màu, treo bẹp trên lá hoặc nằm sát đáy khay. Tằm chết trong vòng 1-3 ngày kể từ khi xuất hiện dấu hiệu đầu tiên. Xác chết nhanh thối và phát mùi khai, gây ô nhiễm nặng cho cả quây nuôi.

Nguyên nhân sâu xa gây bệnh Flacherie

Virus Flacherie không tự xuất hiện. Nó tồn tại sẵn trong môi trường, và chỉ bùng phát khi điều kiện thuận lợi. Hiểu các yếu tố này giúp bạn chặn đứng bệnh từ gốc thay vì chỉ xử lý triệu chứng.

1. Môi trường nóng, ẩm thấp kéo dài

Nhiệt độ trên 30°C kết hợp ẩm độ dưới 65% khiến tằm stress nhiệt, hệ miễn dịch suy yếu, virus dễ xâm nhập hơn. Ngược lại, ẩm độ quá cao trên 90% làm dịch nôn và phân bệnh ủ nhanh hơn, virus tồn tại lâu trên bề mặt khay. Đặc biệt trong trại có nhiều tầng khay, vùng giữa các tầng thường tích tụ nhiệt và ẩm cao bậc nhất, là nơi tằm tuổi lớn chịu nóng nhiều nhất. Cần xoay vòng khay và bố trí khoảng cách hợp lý giữa các tầng để nhiệt ẩm lưu thông đều, tránh tạo ra những điểm nóng cục bộ khó phát hiện bằng mắt thường.

Một yếu tố ít người để ý là biên độ chênh lệch nhiệt giữa ngày và đêm. Ở vùng cao như Bảo Lộc, buổi trưa có thể lên 32°C còn đêm hạ xuống dưới 24°C. Sự biến động này khiến tằm liên tục phải thích nghi, tiêu hao năng lượng và giảm sức đề kháng. Vì vậy, ngoài việc giữ nhiệt trong khoảng 25-27°C, cần giảm bớt sự chênh lệch đột ngột, chẳng hạn bằng cách cách nhiệt mái để hạn chế hấp thụ nắng trưa và tăng thông thoáng nhẹ ban đêm.

2. Lá dâu già, úng hoặc để lâu

Lá dâu kém tươi, để quá 4-6 giờ sau hái làm giảm chất lượng, tằm ăn ít, đói và yếu. Lá hái lúc sương muối còn đọng hoặc lá dính nước mưa mang theo mầm bệnh vào ruột tằm. Kiểm soát nguồn lá là tuyến phòng thủ đầu tiên. Khi tằm đói do lá kém, chúng ăn bù vào rác hay vụn lá dưới đáy khay, vô tình nuốt phải mầm bệnh đọng lại từ những con tằm trước, khiến Flacherie bùng phát nhanh hơn nhiều so với tằm được ăn no lá tươi.

Lá dâu bón đạm quá nhiều cũng tạo ra phiến lá mềm, mọng nước nhưng nghèo xơ và protein thật. Tằm ăn lá như vậy tăng nhanh về kích thước nhưng mô cơ thể yếu, ít dự trữ năng lượng. Những con tằm này rất dễ gục ngã trước virus Flacherie. Vì thế, phối hợp giữa việc chọn vườn dâu bón cân đối và hái lá đúng độ già non sẽ giúp đàn tằm có nền tảng cơ thể săn chắc, chống chịu bệnh tốt hơn qua từng bữa ăn.

3. Vệ sinh trại và dụng cụ kém

Phân tằm còn ứ đọng lâu trong khay, khay lưới không rửa, không phơi nắng, xác tằm chết để lại trong quây. Tất cả đều là nơi virus phát tán. Đây là nguyên nhân phổ biến nhất khiến Flacherie tái phát vụ này qua vụ khác. Virus Flacherie có khả năng tồn tại ngoài môi trường lâu hơn nhiều loài virus khác, nhất là trong bóng tối và điều kiện ẩm ướt của khay lưới, xác tằm khô. Một chiếc khay tưởng chừng sạch nhưng còn soi sạch vẫn có thể giữ mầm bệnh trong kẽ khay nếu không ngâm rửa và phơi nắng đủ lâu.

Dụng cụ chia lá, kéo hái lá, thậm chí găng tay cũng là nguồn truyền bệnh ít được để ý. Nhiều trại chỉ rửa sơ qua nước lạnh giữa các lần cho ăn, virus vẫn bám. Nên có bộ dụng cụ riêng cho khu tằm bệnh và khu tằm khỏe, hoặc khử trùng dụng cụ bằng vôi bột và phơi nắng trước mỗi ca cho ăn. Sự cẩn trọng nhỏ này giúp cắt đứt chuỗi lây truyền quan trọng nhất và là rẻ tiền nhất trong toàn bộ quy trình phòng bệnh.

Cách xử lý khi trại đã có Flacherie

Bước 1: Cách ly và loại bỏ tằm bệnh ngay

Gắp bỏ những con tằm nôn dịch, mềm nhũn hoặc chết ra khỏi khay, cho vào thùng kín có chứa vôi bột để diệt virus, sau đó đem chôn hoặc đốt. Không vứt xác tằm bệnh ra đất vườn vì virus theo gió và nước bắn trở lại trại.

Bước 2: Khử trùng khay và khu vực nuôi

Rửa sạch khay bằng nước, sau đó phun vôi bột hoặc dung dịch sát trùng chuyên cho trại tằm lên bề mặt. Phơi khay dưới nắng gắt 2-3 giờ vì virus nhạy cảm với tia UV. Tẩy uế cả lối đi lại quanh khu nuôi để tránh lây lan qua giày dép.

Bước 3: Điều chỉnh lại môi trường nuôi

Hạ nhiệt độ về khoảng 25-27°C, tăng thông thoáng, giảm mật độ tằm trong khay. Cho tằm ăn lá tươi, non, không tưới nước vào lá, giúp tằm khỏe hơn để vượt qua đợt bệnh. Khi hạ nhiệt, làm từ từ để tằm không bị sốc; đổi đột ngột từ 30°C xuống 25°C chỉ trong vài phút có thể khiến những con còn khỏe cũng yếu đi. Tăng cửa thông gió dần, xếp khay giãn cách, và lau bớt nước đọng trên bề mặt khay.

Đồng thời nên giảm bớt phần lá thừa còn lại trong khay vì lá vừa uôi mềm vừa là nơi dịch bệnh bám trụ. Tằm bệnh thường không ăn lá mới, nên việc dồn lá tươi mới lên trên để bắt tằm khỏe bò lên tìm ăn cũng là một mẹo phân lô hữu hiệu: những con còn đủ sức bò lên lá mới là nhóm có khả năng sống sót, còn lại nằm dưới đáy là nhóm cần loại bỏ.

Bước 4: Theo dõi sát trong 3-4 ngày

Kiểm tra khay 2-3 lần/ngày, đếm số tằm ăn kém và loại bỏ liên tục. Nếu số chết vẫn tăng, cân nhắc nhổ bớt lá thừa để tránh tằm ăn lá bị dính dịch bệnh. Trường hợp nặng nên liên hệ kỹ sư bảo vệ thực vật địa phương để được hướng dẫn.

Phòng ngừa Flacherie là cách hiệu quả để bảo vệ trại

Phòng bệnh luôn rẻ và hiệu quả hơn chữa trị, đặc biệt với bệnh virus vì hiện chưa có thuốc đặc trị. Áp dụng phòng ngừa đồng bộ từ khâu trước vụ đến khâu cuối vụ giúp tằm khỏe và hạn chế tối đa nguồn virus trong trại.

1. Khử trùng trại trước khi bắt đầu vụ

Trước khi nuôi, rửa tường, nền, trần quây nuôi, phun vôi hoặc sát trùng toàn khu. Để trại nghỉ 3-5 ngày, thông thoáng trước khi đưa tằm vào.

2. Kiểm soát lá dâu kỹ từ khi hái

Chỉ hái lá dâu ở vườn không bị sâu bệnh, không dính hóa chất, không hái sáng sớm lúc còn sương ẩm. Lá hái xong để ráo nước, bảo quản nơi thoáng mát, tránh để qua đêm ở nơi ẩm thấp.

3. Vệ sinh trong quá trình nuôi

Thay phân và vun khay đều đặn, lọc bỏ tằm chết, rửa tay trước khi cho ăn, không để người lạ vào khu nuôi, hạn chế vật nuôi tiếp xúc với quây tằm. Việc rửa tay tưởng đơn giản nhưng là một trong những thao tác phòng bệnh rẻ tiền và hiệu quả nhất. Mỗi lần chạm vào khay tằm bệnh rồi lại sang khay khỏe mà không vệ sinh tay, bạn vô tình trở thành chiếc cầu nối đưa virus lan khắp trại.

Ngoài ra, phân tằm không nên để lẫn với lá thừa bên ngoài khu nuôi. Thu gom vào thùng kín và đưa đi xử lý ngay trong ngày, tránh để phân tằm chất đống gần lối đi lại. Trong thời gian nuôi, hạn chế thăm khay liên tục mà nên dồn thao tác theo từng ca cố định; càng giảm thiểu va chạm, sự xáo trộn trên khay cũng giúp đàn tằm ít stress, khỏe mạnh hơn để đề kháng với mầm bệnh tồn lưu trong môi trường.

Kết luận

Bà con cần nhận biết sớm dấu hiệu tằm nôn dịch vàng, bỏ ăn, mềm nhũn để cách ly ngay, đồng thời giữ nhiệt 25-27°C, ẩm 70-80% và khử trùng trại, quây nuôi sạch. Phòng bệnh từ khâu vệ sinh và kiểm soát lá dâu là cách bảo vệ đàn tằm hiệu quả.

Câu hỏi thường gặp

Bài viết liên quan

• Bệnh tằm do nuôi mật độ quá dàyMật độ khay ảnh hưởng đến sức khỏe đàn tằm.
• Bệnh tằm thường gặp trong mùa mưaPhòng bệnh khi thời tiết ẩm ướt.
• Quản lý nhiệt độ và độ ẩm trong nuôi tằmKiểm soát môi trường nuôi tằm tối ưu.
• Chọn giống tằm ít bệnhChọn giống khỏe giảm nguy cơ nhiễm bệnh.